Symposium Koen Vanmechelen: The Cosmopolitan Chicken "In Research"

27 mei 2010, 14u., auditorium H6, Universiteit Hasselt, Campus Diepenbeek, Agoralaan, gebouw D, 3590 DIEPENBEEK - Koen Vanmechelen ontvangt op 28 mei eredoctoraat van Universiteit Hasselt

Prof. Dr. Marleen Temmerman

Geachte aanwezigen,

Beste collegae,

Beste Koen,

Ik ben samen met u verheugd dat kunstenaar Koen Vanmechelen een eredoctoraat krijgt van de Universiteit van Hasselt.  Zijn werk is baanbrekend en maatschappelijk relevant. Het is romantisch maar niet freewheelend... Het borduurt verder op het thema van de maakbare mens. In het geval van Koen mogen we gerust spreken over de maakbare kip.

Met zijn Cosmopolitan Chicken Project gaat hij op zoek naar relatie tussen biodiversiteit, vruchtbaarheid en ethiek. Zal hij binnen afzienbare tijd een patent kunnen nemen op  zijn superkip? Het woord ‘patent' is voor Koen Vanmechelen zijn project trouwens ongelukkig. Hij raakt met z'n werk economische, wetenschappelijke en ethische thema's als genetische manipulatie, het klonen, multiculturalisme en globalisatie aan, maar hij blijft de kunstenaar terecht zien als iemand die buiten de lijntjes kleurt, iemand die op een scheidingslijn staat.

Niet buiten de maatschappij, maar op de rand. Koen Vanmechelen is met zijn kweekproject geen Dr. Frankenstein en zeker geen Dr. Mengele, die vér voorbije het ethisch aanvaardbare ging met zijn visie op de maakbaarheid van de mens, van het leven en de beschikking over de dood.

Laat ons liever kijken naar de kip en het ei. De vrouw en de baby in haar buik. Wat een stroom aan associaties, metaforen en filosofische gedachten kunnen zij niet in gang zetten....

Ik woon in het Lokerse Eksaarde. Zelf heb ik tientallen kippen rondscharrelen in mijn tuin. Een waar bucolisch tafereel. Ze zijn niet gekooid en leiden een prinsheerlijk bestaan. Toch geven ze mij, mijn gezin, mijn familie en buren en vrienden een mooi geschenk: eitjes. Die leggen ze overal, maar ik vind ze wel.  Kan het voor een gynaecoloog nog symbolischer?

 In elk geval kan het wetenschappelijker. Op enkele kilometers van mijn woning ligt de Verbeke Foundation in Kemzeke. Op deze heerlijke uitgestrekte kunstsite toont Koen Vanmechelen als een permanent ‘work in progress' uitgebreid zijn Cosmopolitan Chicken Project: er zijn kippenhokken, de kweekprogramma's tussen de verschillende raskippen en bastaardkippen worden daar uit de doeken gedaan, er is een broedkamer, er zijn broedmachines, nu eens zitten de haantjes bij de hennetjes, dan weer worden ze gescheiden... eieren worden dramatisch verlicht... pas uitgekomen kuikentjes scharrelen rond. Op een andere locatie monteert Koen Vanmechelen opgezette hanen samen met onderdelen van reptielen... wezens met schubben en pluimen staan dreigend onder een reusachtige broedlamp.  Er zijn ook de geweldige werken op papier. Ga deze zomer gerust eens kijken naar het project. U vindt beslist het antwoord op de vraag wie het eerst was: de kip of het ei.

Als gynaecoloog en diensthoofd van de Vrouwenkliniek aan het UZGent brengt de broedkamer mij naar de baarmoeder...  Ik zie het ei en denk aan het embryo... De eisprong, de bevruchting, de groei en de geboorte. De zwangere vrouw en de broedende kip. Ze veranderen later respectievelijk in de spreekwoordelijke of letterlijke moederkloek. Is een nest een bed of gebeurt de bevruchting in de vrije natuur? Gelukkig is een vrouw geen kip en leiden niet alle mannen aan haantjesgedrag. De haan is onmiskenbaar een polygamist. Een man die op dat vlak niet ingedekt is door traditie komt er in het mensenras vaak niet ver mee. Of is dat misschien spijtig voor de sterkte van het ras? Iets om straks op de receptie nog even op door te bomen.... Wat een contrast tussen de hyperactieve gele kuikentjes en de kwetsbare baby's. Schattig zijn de pasgeborenen in beide gevallen. Met eieren kan van alles mis zijn en spijtig genoeg af en toe ook met embryo's...  We kunnen ingrijpen. Soms doen we dat beter niet.

Kippenfokkers weten hoe ze rassen moeten kruisen. Inteelt brengt zwakte, albino's bij mensen - tere kippen bij de beesten. Koen Vanmechelen streeft naar een sterk ras.  Is dat een aanvaardbaar streven bij dieren? Het idee van een supermensenras brengt nare historische herinneringen naar  boven. Mensen zorgen voor de zwakken, dieren vaak niet. Cfr. bioloog Darwin. Toch heeft de medische wereld de voorbije jaren massa's oplossingen bedacht om de mens te kneden, om hem geboren te laten worden, maar ook om hem menswaardiger te laten sterven: IVF, plastische chirurgie, euthanasie...

Politici zijn er om wetten te maken zodat een en ander binnen maatschappelijk aanvaardbare ethische grenzen gebeurt. Wetenschappers, economen, sociologen, opiniemakers én kunstenaars zijn er om die grenzen telkens weer te verleggen.

Dat is -uiteraard naast zovele andere verschillen- het meest wezenlijke verschil tussen mens en kip in dit verhaal. Kippen zijn tot nu toe niet in staat om onderling een maatschappelijk debat te voeren over wat pakweg Koen Vanmechelen of de slagerij om de hoek met hen van plan zijn.  Dieren doen dat af én toe wel, maar dan acteren ze in een parabel en zijn het eigenlijk mensen... En tot nader order eet een kip gelukkig geen mensen of embryo's, laat staan homme-au-vin.

Kippen, we moeten het toegeven, zijn voor de meesten economische producten. Pas de laatste tientallen jaren is er ook empathie, mededogen met het dier. We hebben sinds een paar legislaturen zowaar een minister van dierenwelzijn. Hebben kippen dan rechten?  Hebben ze trouwens recht op rechten? IVF is een recht dat ze nu al hebben, of ze dat nu willen of niet. Dat rendeert voor de mens.. in elk geval voor de Boerenbond. Ook koeienkalveren worden vaak kunstmatig geïnsemineerd en ze kunnen geboren worden via een  handige ritsopening in de zijkant van een koe. In elk geval blijft de hoofdbestaansreden van een kip economisch.  Over de ethische kant van onze voedselproductie gaan we het in dit bestek niet hebben. Dat is voor een andere keer.

Gelukkig groeiden kippen de laatste jaren ook uit tot nuttige ecologische keukenafvalverwerkingsmachines en sommigen mensen hebben de luxe om het gevogelte gezelschapsdier te noemen. Ik ben zelf tevreden met de boerderiesfeer die mijn scharrelende kippen oproepen. Koen Vanmechelen gebruikt kippen als breekijzers voor de geest, hij balanceert daarbij perfect op het raakvlak tussen kunst en biomedische wetenschap.

Koen Koen Vanmechelen heeft rond de kip en het ei een fascinerend oeuvre uitgebouwd. Het zijn ideale metaforen voor maatschappelijke thema's als genetische manipulatie, globalisatie en multiculturaliteit of interculturaliteit zoals mijn UGent collega Professor Rik Pinxten het liever hoort. Koen stelt vragen over onze identiteit als individu en als soort.

Hij werkt vaak samen met fertiliteitspecialist collega-gynaecoloog Willem Ombelet. Die gaf een paar weken geleden aan deze universiteit nog een sterke lezing over Consequenties van kinderloosheid in de Derde Wereld, het "Arusha Project".

Ik wil even kort ingaan op een bijzonder interessante tekst die Koen Vanmechelen een paar jaar geleden schreef in  publicatie van de European Society of Human Reproduction and Embryology. Het is een kunstenaarsvisie gepubliceerd door The Oxford University Press waarin Koen Vanmechelen het heeft over IVF in ontwikkelingslanden.

Hij oppert fundamentele bezwaren bij IVF in ontwikkelingslanden. Is het een vertaling van de Westerse noden en belangen? Spelen economische motieven? Koen Vanmechelen is dapper. Hij stapt zoals hij het zelf zegt op een hellend vlak door als kunstenaar ethische, wetenschappelijke en economische thema's aan te snijden. Hij wil dat doen omdat kunst volgens hem niet alleen individueel maar ook up-to-date en universeel moet zijn.

Hij focust op het dynamische van het kruisen van rassen, niet als de eerste de beste kippenfokker evenwel die op zoek gaat naar een rendabele pronkkip. Met ‘The Cosmopolitan Chicken'-project streeft Koen Vanmechelen voorwaar naar een superhybride kippenras...  Het zou kunnen dat het een onbereikbare queeste wordt. Dat is niet erg. De weg daar naartoe is ongemeen interessant!

Genetische manipulatie, het klonen, multiculturalisme en globalisatie passeren de revue. De kip en het ei zijn voor Koen metaforen voor het menselijk ras en de kunst. Kruisbevruchting is voor Koen Vanmechelen een verrijking waarbij deels onbekende invloeden worden verwelkomd. De kunstenaar stuurt het proces, maar ook (externe) omgevingsfactoren als tijd, plaats en omgeving bepalen het eindresultaat: een kip die als kunst bestempeld wordt. Sturen fertiliteitexperten als Prof. Ombelet op gelijkaardige manier exemplaren van de menselijke soort? Of gaan de mensen daarvoor naar de schoonheidsklinieken? Ook voldoende ethische hellende vlakken daar....

Vanmechelen toont via elk nieuw ras dat hij creëert (of elke nieuwe bastaard zo u wil) de wonderlijke link tussen het locale en het globale, vruchtbaarheid en onvruchtbaarheid, wetenschap en natuur... Elke kip vertelt haar eigen verhaal zegt hij daarover.  Iemand moet zijn ei kwijt, wordt al eens gezegd. De kip doet dat in elk geval zeer geregeld. In dat ei zit telkens ook het genetisch verhaal van zo'n kip. Kunstenaars en wetenschappers leggen er ook op los. Gelukkig maar.

Koen Vanmechelen stelt namelijk de juiste vragen als hij een blik werpt op Westerse technologieën als IVF die naar ontwikkelingslanden geëxporteerd worden. Omgevingsfactoren spelen een cruciale belangrijke rol. Niet alleen voor de wording van het individu, zoals tweelingenonderzoek al vaak heeft aangetoond, maar ook voor de acceptatie en het welslagen van nieuwe technologieën.

Koen Vanmechelen heeft in samenspraak met Prof. Ombelet een superkippenproject opgezet in Arusha, Tanzania.  Hij wou wel eens weten hoe de mensen daar stonden tegenover een kip die niet gegeten mocht worden, maar die via kruisingsprocessen door het leven moest gaan als een kunstobject.

Koen Vanmechelen maakt van daaruit de interessante gedachtesprong naar de houding van mensen in ontwikkelingslanden t.o.v. IVF.  En dan komen we op mijn terrein: met het ICRH hebben wij jarenlange ervaring in Afrikaanse landen als Kenia, Mozambique inzake seksuele en reproductieve gezondheid en hoe dat daar gepercipieerd wordt. Mensen gaan daar enigszins anders om met zoiets als onvruchtbaarheid, harder ook... wie geen kinderen kan krijgen heeft geen vol leven... Kinderen zijn precieus, ze vormen letterlijk de levensverzekering voor de ouders, die in vele landen zelden grootouders worden. Is het dan niet logisch dat een dure IVF-behandeling een ‘must have' wordt?

Waarom zouden dure medische behandelingen en medicijnen d'office niet toegankelijk moeten zijn voor ontwikkelingslanden? Ik maak graag de vergelijking met HIV/AIDS-medicijnen die in de eerste jaren peperduur waren... door slimme onderhandelingen werden die voor de Afrikanen betaalbaar, waardoor de ziekte tegen alle verwachtingen in werd teruggedrongen, beheersbaar werd. Het is nog te vroeg om te spreken van een humaan en medisch succes, maar het toont wel aan dat het onbetaalbare wél betaalbaar kán zijn.

Het is een expliciete vraag die Koen Vanmechelen stelt in zijn betoog: moeten we het onbetaalbare (zoals IVF-behandelingen) betaalbaar maken voor de Afrikaanse vrouw met fertiliteitproblemen? Ik vind het zeer goed dat Koen daarbij ook de bijwijlen problematische randvoorwaarden voor het opvoeden van een kind in de discussie gooit: hij vraagt zich af als het felbegeerd kind er dan uiteindelijk is.... zal het dan voldoende opvoedingsmogelijkheden krijgen? Voeg gerust een aantal meer basale zaken toe: heeft het kind toegang tot voldoende zuiver drinkwater? Leeft het in een veilig milieu? Moet het al als kind mee opdraven in een burgeroorlog? Moet het naar de fabriek in plaats van naar de school? Of erger: wordt het verkracht als perfide oorlogsinstrument?

Het zou decadent zijn te melden dat kinderen bij ons meer kansen krijgen en dat daarom de dure fertiliteittechnieken bij Westerse vrouwen ook ethisch verantwoord zijn.  Reproductiviteit wordt dan algauw een economisch gegeven, zoals bij de kippenkwekerijen hier. En ik wil daarmee geen enkele onrespectvolle vergelijking opdringen. Het is niet eenvoudig. Wat wel klopt in de centrale redenering van Koen: de omgevingsfactoren moeten optimaal zijn om een betere kip te krijgen. Dan is dat onmiskenbaar ook zo voor de mens, dat is gewoon een sociologisch en biologisch gegeven.

Een interessante these die Koen Vanmechelen ontwikkelt is dat wanneer zaken als anticonceptie en IVF geglobaliseerd worden, ook de lokale gewoontes en tradities meespelen.

In de ontwikkelingslanden stellen zich interessante ethische vragen inzake  vruchtbaarheid en anticonceptie. "Het lokale wordt dan een perfecte test voor het globale", zegt Koen Vanmechelen.  Koen haalt een wetenschappelijke bevinding aan waaruit blijkt dat onvruchtbaarheid veel voorkomt in streken waar er gemiddeld een hoge vruchtbaarheid is.  Ik kan alleen bijtreden dat door schaarste en zuinigheid op vele vlakken (vooral inzake medisch materiaal, geneesmiddelen, voldoende geschoold medisch personeel) de ethische vraagstukken scherper zichtbaar worden.  Op dat vlak is het geniaal van Koen Vanmechelen om zijn ook kippenproject in Arusha uit te werken... het is eens iets anders dan in een Gents laboratorium of een Londense kunstgalerie.

Koen Vanmechelen is gefascineerd door de reacties op IVF in streken waar geloof en bijgeloof een grote rol spelen. Het kan ons ethisch denken rond IVF bijsturen.  IVF is voor hem een perfect voorbeeld van de technologische cultuur en aldus een product van de meer denkende, niet-natuurlijke mens die z'n geloof verdringt ten voordele van de wetenschap.  Vooral inzake IVF leidt dit tot ethische problemen. Economische motieven gaan dan vóór op de ethische overwegingen; alweer wordt de kip de gedroomde metafoor voor de mens. Dit verschillende denken over IVF kan leiden tot een nieuwe ethische en epistemologische dialoog. Is kennis en wetenschap altijd gelegitimeerd? Vanmechelen vraagt zich af of je een kunstenaar moet zijn om te zien dat de Derde Wereld een subtielere ethiek ontwikkelt jegens IVF. Een mooie vraag voor een doctoraalthesis zou ik zeggen.

Zeer enthousiasmerend is dat Koen Vanmechelen zijn artistieke bijdrage aan de academische discussie afsluit met een onverbloemd engagement. Hij verkoopt reproducties van zijn schilderijen aan de prijs van één IVF-behandeling of drie tot vier IUI-behandelingen. Zo wordt de eigenaar van zo'n reproductie ook geconfronteerd met het verhaal van een onvruchtbare vrouw. Vraagt blijft dan natuurlijk of Koen die opbrengst dan schenkt aan een onvruchtbare vrouw in een ontwikkelingsland of aan een Westerse vrouw? Daar moeten we het straks nog even over hebben...

Als kunstenaar wil Vanmechelen uit zijn bijdrage aan het IVF-debat de religieuze factor toevoegen, naast de reeds gekende ethische, juridische en economische motieven. Een kunstenaar staat volgens Vanmechelen op de scheidingslijn tussen al deze sociale motieven.  Ik vind het mooi dat hij dat religieuze aspect uitdrukkelijk mee in beeld brengt.  Al te vaak wordt er in het geseculariseerde Westen smalend gedaan over dat aspect dat voor ons hoe langer hoe vreemder aanvoelt. Dat lijdt vaak tot ongenuanceerd nadenken over andere traditionalistische fenomenen als bijvoorbeeld de vrouwelijke genitale verminking.

Koen slaat in zijn tekst over de nood aan IVF in ontwikkelingslanden de nagel recht op de kop door te stellen dat we -en dat geldt niet enkel voor ontwikkelingslanden- vooreerst de mensen moeten leren dat het hebben van verschillende seksuele partners risicovol is en kan leiden tot seksueel overdraagbare aandoeningen en in vele landen uiteindelijk ook tot slecht uitgevoerde abortussen. Hij wil liever inzetten op seksuele en reproductieve gezondheid en rechten dan peperdure fertiliteittechnieken gebruiken om de onvruchtbaarheid vruchtbaar te maken.  Met die uitspraak is Koen Vanmechelen zeer welkom om voortaan in onze ICRH-bestuursorganen mee te komen discussiëren vanuit zijn invalshoek als kunstenaar. We kunnen er elkaar spreekwoordelijk mee bevruchten.

Ik dank u voor uw aandacht.

Marleen Temmerman - Hasselt, 27 mei 2010

zie ook: http://www.koenvanmechelen.be/ & http://www.nieuwsblad.be/article/detail.aspx?articleid=KB2QRERR&subsection=104