afbeeelding:  Mary Cassatt, Moeder en Kind, 1900 (Foto: internet)

Gynaecologe, professor en senator Marleen Temmerman (SP.A) zou vrouwen boven de 47 zelf niet helpen met een fertiliteitsbehandeling. 'Ik houd me aan de Belgische wet. Die stelt duidelijk dat de bovengrens om eicellen bij een vrouw weg te halen, op 45 jaar ligt, en de grens om ze in te planten op 47.'

Els De Temmerman kon die wet omzeilen door zich in een Ugandees ziekenhuis te laten bevruchten, waar geen leeftijdsgrenzen zijn. Maar morele bezwaren om de voormalige journaliste in haar zwangerschap verder bij te staan, heeft Temmerman niet.

'Natuurlijk niet. Des te beter als vrouwen erin geslaagd zijn elders zwanger te raken. Ik vind dat niet verwerpelijk. Als gynaecologe en verloskundige zal ik alles doen om hen bij te staan. En zó oud is Els De Temmerman ook niet. Ze zit boven de gemiddelde reproductieve leeftijd, maar dat is niet te vergelijken met toestanden als in Italië, waar ze dames in de menopauze zwanger maken. Het is toch geen doodzonde om op oudere leeftijd zwanger te worden?'

Er zijn de medische consequenties. De natuur dicteert: geen zwangerschap op late leeftijd.

'Als je puur de natuur volgt, neem je ook geen pil of spiraal en doe je niet aan geboorteplanning. Ouder worden dan vijftig is trouwens ook afwijken van de natuur. Dan moet je alle vaccinaties en antibiotica de vuilnisbak in kieperen. Willen we daar weer naartoe? Nee, toch? Maar het adagium blijft inderdaad: een wijze meid krijgt haar kind op tijd. Rond je 25ste is ideaal. Bij een oudere moeder, dan denk ik aan een veertigplusser, is er iets meer kans op complicaties. Zowel voor de vrouw als voor het kind.'

Wat zijn de risico's?

'Miskramen, vroeggeboortes, zwangerschapsdiabetes, hoge bloeddruk. Of wat we noemen dysmatuurkes: kinderen die wel voldragen zijn, maar toch te klein worden geboren, omdat de bloedcirculatie van moeder naar kind niet optimaal was. Naarmate de leeftijd vordert, worden de bloedvaatjes van de moeder minder elastisch, vandaar. Maar dat zijn dingen die we goed onder controle kunnen houden. Alleen vraagt het een intensievere medische begeleiding.'

'Kijk, we blijven streven naar wat optimaal is, maar de straf van de vrouw is dat haar vruchtbare tijd zo kort is. De man kan zich veel langer voortplanten zonder dat er technologie aan te pas komt, en dat vinden we normaal. Als je op je vijftigste bevalt, krijg je snel te horen dat je een slechte moeder bent, want dan ben je al 65 als je kind pas vijftien is. Maar hoor je dat ooit zeggen tegen een man? Toch veel minder? Terwijl vanuit ethisch oogpunt de normen voor man en vrouw gelijk zouden moeten zijn.'

U past de norm toe, maar staat u ook zelf achter de wettelijke grens van 45 jaar?

'Ik ben blij dat ze er is. Misschien klinkt dat wat laf, maar nu hoef ik tenminste niet elk individueel ethisch dilemma op te lossen.'

'Natuurlijk is die exacte leeftijd wat arbitrair gekozen. Het had evengoed 43 kunnen zijn, of 50, als de menopauze begint. 45 lijkt me een goed gemiddelde. Zeker als je een kosten-batenanalyse maakt. We weten dat de vruchtbaarheid enorm afneemt, zeker na je 35ste en al helemaal na je 40ste. Op je 50ste heb je nog ongeveer één procent kans om zwanger te worden met een fertiliteitsbehandeling. Moeten we daarin investeren? Want het is de maatschappij die het grootste deel betaalt.'

'Bovendien is het ook goed om patiënten tegen zichzelf te beschermen. Zo'n behandeling mag je niet onderschatten. Het is financieel, fysiek en psychisch heel zwaar. En als je er eenmaal aan begint, is het heel moeilijk om te stoppen. Ik heb mensen hun huis of auto weten verkopen om zwanger te worden. Als het resultaat dan nul is...'

U weet waarover u spreekt. U wou een groot gezin, maar het is bij één zoon gebleven.

'Ik was 35 toen Bram na een ivf-behandeling werd geboren. Ik heb daarna nog veel geprobeerd, maar het lukte niet meer. Ik had ook nog twee miskramen, maar wou niet opgeven. "De vorige keer is het na vijf pogingen gelukt, misschien nu ook. Nog één keer., En daarna opnieuw de allerlaatste keer.'

'Je mag nog het meest rationele wezen zijn, je bent er voortdurend mee bezig. Je weet perfect wanneer de embryo's teruggeplaatst zijn en je weet ook: na veertien dagen zal het resultaat duidelijk worden. En natuurlijk krijg je net op dat moment opgezette borsten en voel je je misselijk. Dat is psychologisch en hormonaal. Je neemt je wensen voor werkelijkheid. Om het uur loop je naar het toilet, maar de bloedingen blijven uit. Tot de eerste rode druppels verschijnen. "Verdomme, weer mislukt., Dat vreet aan een mens.'

'Ik ben er uiteindelijk na een tiental behandelingen mee gestopt omdat mijn man zei dat het genoeg was geweest. Ik was toen een jaar of veertig en had het moeilijk om me daarmee te verzoenen. Ik ben blij dat ik de beslissing genomen heb, maar was ik nog één keer doorgegaan, dan had ik nu misschien twee kinderen. Ach, life goes on.'

Beginnen vrouwen niet gewoon te laat aan gezinsplanning?

'Ja, en ik ben daar zelf een voorbeeld van. Te lang studeren en daarna focussen op een carrière. Kinderen krijgen? O, we zien wel, dacht ik. Er zijn er al zoveel op de wereld.'

'Maar rond mijn dertigste sloeg de biologische roep toe. Als het dan niet onmiddellijk lukt, tikken de jaren makkelijk aan. Jonge vrouwen moeten vroeg genoeg nadenken over een gezin en kinderen. Ook wie lang studeert. En ook de maatschappij moet hen meer ondersteunen.'

'In vergelijking met andere landen doet België het op dat vlak niet goed. Niet dat iedereen nu verplicht een jaar zwangerschapsverlof moet nemen. Maar die vijftien weken is toch wat kort. Ook de werkplek kan moeders helpen. Door bijvoorbeeld een crèche met zeer flexibele uren aan te bieden of een was- en strijkdienst op de werkvloer. Zulke maatregelen hoeven geen enorme budgettaire implicaties te hebben, maar maken het makkelijker om kinderen te combineren met een carrière.'

Wat doet u als een vrouw op haar 48ste toch in uw praktijk staat met een vurige kinderwens? Stuurt u haar door naar landen als Spanje, Tsjechië of Cyprus, waar de wetgeving soepeler is, of onbestaande?'Nee. Ik denk dat zij dat zelf kan uitzoeken. Ik stuur niet actief door. Mensen zijn soms zo wanhopig dat ze hun laatste centjes in een ticket naar Italië stoppen om het daar te proberen. Ze zijn vrij om te gaan waar ze willen, maar ik ga dat niet in de hand werken.'

Vruchtbaarheidstoerisme is in opgang. Is onze wetgeving wel efficiënt als zoveel mensen ze omzeilen door naar andere landen te trekken?

'In Spanje zeggen ze: "Kom allen hierheen, wij bevruchten tot 50 jaar., Moeten wij dan onze wet aanpassen omdat het daar wel kan? En wat met landen waar zelfs helemaal geen wetgeving is? Mensen zijn wanhopig en zullen altijd andere oplossingen blijven zoeken.'

'Waar zijn we in godsnaam mee bezig als we mensen maar laten doorgaan, terwijl we goed weten dat er bijna geen eicellen meer zijn, laat staan gezonde? We kunnen onze regels eventueel aanpassen als de technologie tot betere resultaten leidt en we in eer en geweten tegen vrouwen van 50 kunnen zeggen dat ze een beetje waar krijgen voor hun geld. Maar dat is op dit moment niet aan de orde.'

'Ik zou het wel goed vinden om een debat op Europees niveau te voeren. Maar of je die landen op dezelfde lijn gaat krijgen? Vergelijk het met abortus. In sommige Europese landen is dat verboden, moeten wij er daarom ook mee ophouden? Of denk aan het vooraf bepalen van het geslacht. Technologisch is dat mogelijk. Maar moeten we het daarom ook doen? De technologische evolutie loopt voorop op het maatschappelijke denken. Bij elke vernieuwing zien we een Brave New World voor ons.'

Zijn met de jaren ook de ethische normen verschoven?

'Zeker. Ik herinner me de tijd dat sterilisatie alleen kon bij getrouwde paren, met de handtekening van beide partijen, en ik spreek niet over de middeleeuwen. Kunstmatige inseminatie was in het begin alleen iets voor getrouwde onvruchtbare paren. Daarna konden ook samenwonende paren bij ons terecht. Daarna kwamen er vragen van alleenstaande vrouwen.'

'Nog niet zo lang geleden moesten we met elk dossier van een lesbisch stel naar de ethische commissie. Toen we een principebeslissing overwogen, zei een collega: "Lesbische vrouwen, no way. Zij hebben geen problemen met vruchtbaarheid, integendeel. Dus ze kunnen toch weleens om de hoek passeren en op een natuurlijke manier zwanger worden., Ik stond verbouwereerd. Toen ik opperde dat heterovrouwen met onvruchtbare mannen dan evengoed ook even om die hoek konden gaan, is hij bijgedraaid.'

Wat zijn de hete hangijzers op dit moment?

'Momenteel ligt het dossier social freezing op tafel. Een trend van de voorbije zes maanden. Vrouwen die hun eicellen laten invriezen om ze jaren later opnieuw te laten inplanten. Bij mensen die kanker hebben en hun genetisch materiaal willen bewaren voor de chemo het aantast, doen we dat sowieso.'

'Maar wat met vrouwen die 30, 35 zijn en kinderen willen binnen een relatie, maar de ware jakob nog niet gevonden hebben? We krijgen geregeld zulke vragen. En dan wordt het moeilijk: vanaf welke leeftijd sta je dat toe? Wat doe je met eicellen die ingevroren zijn en waarmee tien jaar later nog niets is gebeurd? En hoe reageer je als een vrouw eerst nog enkele miljoenen wil verdienen en puur uit carrièreplanning haar eitjes wil laten invriezen?'

'Ik heb geen pasklare antwoorden. Maar op alles wat naar designerbaby's neigt, zeg ik neen. Geslachtsbepaling doe ik dus niet. Ook iemand die via het internet is gaan donorshoppen en zaadcellen heeft gekocht van een man met rood haar en blauwe ogen, omdat ze dat zo graag ziet, moet mij niet vragen om haar daarmee te bevruchten. Voor mij is dat organenhandel, hoewel het wettelijk niet verboden is. Dat onvruchtbare stellen dankzij de technologie geholpen kunnen worden, vind ik schitterend. Uiteraard. Maar mensen hebben geen recht op een kind.'

In dat verband: het heeft velen verwonderd dat er in het overbevolkte Afrika fertiliteitsklinieken zijn. Er zijn al zoveel wezen.

'Dat is een verkeerde redenering. We zijn nu met zes miljard op de aardbol. Als we niets doen, zullen we tegen 2050 met negen miljard zijn. Een ramp voor onze planeet. Vanuit die gedachte zou je elke vruchtbaarheidsbehandeling moeten verbieden, zowel in Afrika als in Europa. Puur demografisch is dat de enige juiste redenering.'

'Maar je moet ook kijken naar het individuele aspect. Onvruchtbaarheid is een vreselijk taboe in Afrika. Ik heb er lang genoeg gewoond en gewerkt om het lijden te zien van Afrikaanse vrouwen die geen kinderen hebben. Moeder worden is de reden waarom ze leven. Het is je taak om de ouderen te verzorgen en voor kinderen te zorgen. Ze zijn je levensverzekering.'

'Kinderloos blijven is in rurale gebieden in Afrika ook bijna altijd de schuld van de vrouw. Zogezegd. Onvruchtbare vrouwen worden teruggestuurd naar hun moeder, als een soort vernedering. Of ze wordt in een polygame gemeenschap vervangen door een tweede vrouw. Als je dan weet dat de redenen voor onvruchtbaarheid vaak makkelijk met ivf op te lossen zijn, maakt dat het extra pijnlijk.'

'In de materniteit in Nairobi waar ik werkte, probeerden mensen af en toe een kindje te "kopen, dat was achtergebleven omdat de moeder de bevalling niet had overleefd. Mensen willen er een baby voor zichzelf. Afrikanen zien nu eenmaal heel graag kinderen. Ga er een chic restaurant mee binnen en het personeel gaat met je kinderen spelen. Probeer dat bij ons en je wordt buitengekeken.'

Kan iemand als Els De Temmerman, die zich overigens inzet voor kindsoldaten, niet adopteren?

'Dat is een persoonlijke zaak. Het is niet omdat je als blanke in Afrika woont, dat je dan maar voor adoptie moet gaan. Overigens is adoptie ook daar vaak een administratieve marteling. Ik spreek uit ervaring. Toen ik in Kenia werkte, lag er op een dag een kindje voor de deur van mijn kantoor. Met een briefje bij: "Zorg voor mijn baby., Ik was er helemaal klaar voor en vertelde de politie dat ik het kindje wou adopteren. Maar o wee, dat kon niet.'

Geen groter drama voor een Afrikaanse vrouw dan kinderloos blijven. Maar kunnen vrouwen er aan een betaalbare ivf-behandeling raken?

'Neen, er zijn alleen privéklinieken. Het blijft dus een zaak van de rijken. Hoewel er nu een netwerk is van Belgische en buitenlandse gynaecologen die er tegen de stroom invaren. Ze maken veel lawaai en roepen dat ze de technologie kunnen vereenvoudigen en zo goedkoper maken om ginds successen te boeken. Alleen is daar ondersteuning voor nodig. En het is heel moeilijk om daarvoor fondsen los te krijgen.'

Vindt u dat we daar geld voor moeten uittrekken?

'Ik heb daar principieel niets op tegen. Het zou een mooi Robin Hood-principe zijn om met het geld van de rijkeren iets voor de armeren te doen. Maar ik begrijp dat het geen prioriteit is voor de ontwikkelingshulp. Als je ziet dat de moedersterfte zo hoog ligt, de basisgezondheid zo slecht is. Wat moet je dan vrouwen zwanger maken met dure technologie?'

'Toch mogen we het probleem van onvruchtbaarheid in Afrika zeker niet zomaar van tafel vegen. Het is erg gemakkelijk om vanuit onze zetel te zeggen: "Die in Afrika moeten maar adopteren, terwijl we zelf wel voor een appel en een ei hulp kunnen krijgen.'

Bron: Ann-Sofie Dekeyser & Griet Plets, De Standaard, 14 mei 2011